भक्तपुर । भक्तपुर ऐतिहासिक सहर मात्र होइन, यो नेपालका जीवित सांस्कृतिक स्मृति र अभ्यासको महत्त्वपूर्ण केन्द्र समेत हाे । यहाँका दरबारहरू, देवदेवताका मूर्तिहरू, काष्ठकला, धातुकला, नेवारी वास्तुकला, जात्रा–पर्व, बाजागाजा र जीवनशैली—यी सबै अतीतका अवशेषमात्र नभएर आज पनि जीवित परम्परा हुन्। तर, यस्ता अमूल्य सम्पदाहरूको संरक्षण, अध्ययन र भविष्यमा हस्तान्तरणका लागि संस्थागत संरचनाको अभाव लामो समयदेखि महसुस हुँदै आएको छ। यही ऐतिहासिक आवश्यकता र सांस्कृतिक जिम्मेवारीको उत्तरका रूपमा ख्वप सांस्कृतिक विश्वविद्यालयको अवधारणा अघि आएको हो।
यो विश्वविद्यालय शिक्षण संस्था मात्र हुने छैन; यो नेपालको सांस्कृतिक आत्माको संरक्षण, अध्ययन र पुनर्जागरणको केन्द्र बन्ने लक्ष्यसहित स्थापित गरिने परिकल्पना हो।
सांस्कृतिक अध्ययन र शैक्षिक उत्कृष्टताको नयाँ आधार
ख्वप सांस्कृतिक विश्वविद्यालयको प्रमुख उद्देश्य सांस्कृतिक अध्ययन तथा सम्पदा कलामा स्नातक र स्नातकोत्तर तहका शैक्षिक कार्यक्रमहरू स्थापना गर्नु हो। नेपालमा सांस्कृतिक सम्पदाको व्यावहारिक अध्ययन गर्ने विशिष्ट शैक्षिक केन्द्रको अभाव रहेको अवस्थामा यो विश्वविद्यालयले परम्परा र शैक्षिक अनुसन्धानबीचको दूरी घटाउनेछ।
यहाँ विद्यार्थीहरूले सैद्धान्तिक ज्ञान मात्र होइन, प्रत्यक्ष अभ्यासमार्फत काष्ठकला, मूर्तिकला, वास्तुकला, धातुकला, चित्रकला, संगीत, नृत्य र संस्कार–संस्कृतिको गहिरो अध्ययन गर्ने अवसर पाउनेछन्। यसले सांस्कृतिक शिक्षालाई इतिहासको विषय नभई जीवन्त र प्रयोगात्मक विधामा रूपान्तरण गर्नेछ।
आदिवासी ज्ञान प्रणालीको संरक्षण र अनुसन्धान
नेपालका आदिवासी तथा स्थानीय समुदायहरूले शताब्दीयौँदेखि संचित गरेको ज्ञान विश्वकै लागि महत्वपूर्ण सम्पत्ति हो। तर, यो ज्ञान अझैसम्म व्यवस्थित रूपमा दस्तावेजीकरण र अध्ययन हुन सकेको छैन।
यस विश्वविद्यालयअन्तर्गत स्थापना गरिने अनुसन्धान केन्द्रहरूले स्थानीय ज्ञान प्रणाली, परम्परागत उपचार विधि, सांस्कृतिक दर्शन, सामाजिक संरचना र जीवनशैलीको अध्ययन गर्नेछन्। यसले केवल संरक्षण मात्र होइन, नयाँ पुस्तामा ज्ञान हस्तान्तरणको वैज्ञानिक आधार तयार गर्नेछ।
कारीगर, कलाकार र सीपको सम्मान
भक्तपुर कारीगरहरूको सहर हो। यहाँका काष्ठकर्मी, मूर्तिकार, धातुकर्मी, माटो कलाकार र हस्तकला विशेषज्ञहरूले पुस्तौँदेखि नेपालको सांस्कृतिक पहिचान निर्माण गरेका छन्। तर, उनीहरूको ज्ञान औपचारिक शिक्षाको दायराभित्र समेटिन सकेको छैन।
ख्वप सांस्कृतिक विश्वविद्यालयले शिल्पी तथा हस्तकला कलाकारहरूका लागि सीपमूलक प्रमाणपत्र कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्नेछ। यसले परम्परागत सीपलाई औपचारिक मान्यता दिनेछ र कलाकारहरूको सामाजिक तथा आर्थिक सम्मानलाई उचाइमा पुर्याउनेछ।
संस्कृति र अर्थतन्त्रबीचको सेतु
आजको विश्वमा संस्कृति पहिचान मात्र होइन, अर्थतन्त्रको महत्वपूर्ण आधार पनि हो। सांस्कृतिक उद्योगहरू—जस्तै हस्तकला, पर्यटन, डिजाइन, संगीत, चलचित्र, वास्तुकला—सबैले आर्थिक समृद्धिमा योगदान पुर्याउन सक्छन्।
यस विश्वविद्यालयले सांस्कृतिक उद्योगहरूका लागि उद्यमशीलता विकास कार्यक्रम सञ्चालन गर्नेछ। यसले कलाकार, महिला र युवाहरूलाई स्वरोजगार र उद्यमशीलताको अवसर प्रदान गर्नेछ। यसबाट संस्कृति संरक्षणसँगै आर्थिक समृद्धिको नयाँ मार्ग खुल्नेछ।
अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य र सांस्कृतिक कूटनीति
ख्वप सांस्कृतिक विश्वविद्यालयले अन्तर्राष्ट्रिय विश्वविद्यालयहरू तथा UNESCO जस्ता संस्थासँग सहकार्य विस्तार गर्ने लक्ष्य राखेको छ। यसले नेपालको सांस्कृतिक सम्पदालाई विश्वमञ्चमा प्रस्तुत गर्ने अवसर प्रदान गर्नेछ।
यस सहकार्यले अनुसन्धान, विद्यार्थी आदानप्रदान, सांस्कृतिक कार्यक्रम र संरक्षण प्रविधिमा नयाँ आयाम थप्नेछ। यसबाट नेपाल विश्वस्तरमा सांस्कृतिक शिक्षा र अनुसन्धानको केन्द्र बन्ने सम्भावना बढ्नेछ।
महिला, युवा र स्थानीय समुदायको सशक्तिकरण
सांस्कृतिक संरक्षणमा महिलाहरूको भूमिका ऐतिहासिक रूपमा महत्वपूर्ण रहेको छ। विश्वविद्यालयले सांस्कृतिक संरक्षण तथा सिर्जनात्मक उद्योगहरूमा महिलाहरूको नेतृत्व प्रवर्द्धन गर्ने विशेष कार्यक्रमहरू सञ्चालन गर्नेछ। यसका साथै, शिक्षा र उद्यमशीलताको माध्यमबाट स्थानीय कारीगर, महिला तथा युवाहरूलाई सशक्त बनाउने मिशनले समाजमा समावेशी विकासको आधार तयार गर्नेछ।
परम्परा र आधुनिकताको समन्वय
ख्वप सांस्कृतिक विश्वविद्यालयको मूल दृष्टि परम्परालाई आधुनिक अनुसन्धान, डिजाइन र प्रविधिसँग एकीकृत गर्नु हो। यसले पुरानो ज्ञानलाई नयाँ प्रविधिसँग जोडेर नवप्रवर्तनको मार्ग खोल्नेछ। यस विश्वविद्यालयले नेवारी तथा नेपाली सांस्कृतिक सम्पदाको संरक्षण, दस्तावेजीकरण र अध्ययनलाई वैज्ञानिक र संस्थागत रूप दिनेछ। यसले परम्परालाई केवल संरक्षण मात्र होइन, भविष्यको निर्माणको आधार बनाउनेछ।
विश्वस्तरीय सांस्कृतिक केन्द्रतर्फको यात्रा
ख्वप सांस्कृतिक विश्वविद्यालयको स्थापना केवल एउटा शैक्षिक परियोजना होइन—यो नेपालको सांस्कृतिक आत्मनिर्भरता र पहिचानको पुनर्जागरण हो। यसले नेपाललाई विश्वस्तरमा उत्कृष्ट सांस्कृतिक शिक्षा, सम्पदा संरक्षण तथा आदिवासी परम्परामा आधारित सृजनात्मक नवप्रवर्तनको केन्द्रका रूपमा स्थापित गर्ने मार्ग प्रशस्त गर्नेछ।
भक्तपुरको ऐतिहासिक भूमिमा स्थापना हुने यो विश्वविद्यालय भविष्यका पुस्ताहरूका लागि केवल ज्ञानको केन्द्र मात्र होइन, आफ्नो पहिचान, आफ्नो संस्कृति र आफ्नो सभ्यताको संरक्षण गर्ने ज्योति बन्नेछ।
(भक्तपुर, लामाे समयदेखि ख्वप विश्वविद्यालयकाे पर्खाइमा छ । चुनावी माहाेल बढिरहेको बेला भक्तपुरका अधिकांश उम्मेदवारहरूकाे साझा मुद्दा बनेकाे छ : ख्वप विश्वविद्यालय । नेमकिपाले लामो समयदेखि उठाउँदै आएको याे विश्वविद्यालयकाे अवधारणालाई नेपाली काँग्रेस, एमालेले साथै रास्वपाका उम्मेदवारहरूले समेत आफ्नाे चुनावी एजेन्डा बनाएर भाेट मागिरहेका छन् । नेमकिपाले आफ्नो चुनावी घाेषणापत्रमा याे विश्वविद्यालयकाे स्वीकृतिका लागि अझ सङ्घर्ष चालू राख्ने जनाएको छ ।
डा. राजेन्द्र काेजूकाे फेसबुकबाट । डा. काेजूले राजनीतिशास्त्रले पिएचडी गरेका छन् । उनी राजनीतिक विश्लेषकसमेत हुन् ।
यही बीचमा अहिले अर्को विश्वविद्यालयकाे चर्चा पनि सतहमा आएको छ : ख्वप सांस्कृतिक विश्वविद्यालय । याे विश्वविद्यालयकाे अवधारणाका खास परिकल्पनाकार डा. राजेन्द्र काेजू हुन् । उनले करिब एक वर्षअघि राेम्बस स्कुलकाे एक कार्यक्रममा याे विश्वविद्यालयकाे अवधारणा सार्वजनिक गरेका थिए ।
उनले सार्वजनिक गरेको याे अवधारणालाई अहिले चर्चामा छ । नेकपा एमालेबाट उम्मेदवार बनेका साेम मिश्रले याे अवधारणालाई अघि बढाएका छन् । चुनावी माहाेलमा आएको याे अवधारणाले भक्तपुरमा ख्वप विश्वविद्यालय कि ख्वप सांस्कृतिक विश्वविद्यालय ? भन्ने प्रश्न समेत उब्जाएको छ ।)