भक्तपुर । चाँगुनारायण विकास समितिले चाँगुनारायण, कीलेश्वर तथा छिन्नमस्ता (भैरव–काली) सम्बन्धी वार्षिक मूल जात्रा २०८३ को समय तालिका सार्वजनिक गरेको छ। २०८२ चैत २८ गते सम्पन्न छलफलबाट निर्धारण गरिएको उक्त जात्रा वैशाख २ गतेदेखि ८ गतेसम्म सञ्चालन हुनेछ।
समितिका अनुसार वैशाख २ गते दिउँसो २ बजे ‘नैं तं’ निमन्त्रणापूजाबाट जात्राको सुरुआत हुनेछ। वैशाख ३ गते ‘न्हि पूजा’ गरी भैरवसहित मनोहरापारि लगिने, ‘चा पूजा’ पश्चात् जाद्यो तयार गर्ने र साँझ जाद्यो जात्रा गरिनेछ। वैशाख ४ गतेदेखि मूल जात्राका प्रमुख गतिविधिहरू सुरु हुँदै चाँगुनारायण मन्दिर परिसरमा खट जात्रा, परिक्रमा, पूजा तथा विभिन्न टोलहरूमा जात्रा सञ्चालन गरिनेछ।
वैशाख ५ देखि ७ गतेसम्म खटहरू विभिन्न स्थानहरू—पौवा, खोरीया, कोठुङ्गाउँ, कापाहिटी, बलम्पु तथा मनोहरापारि—मा लगिने, पूजा तथा परम्परागत कार्यक्रमहरू गरिनेछन्। वैशाख ८ गते बिहान तीनवटै खटहरूको संयुक्त जात्रासहित मूल जात्रा समापन गरिनेछ।
भक्तपुर । चाँगुनारायण विकास समिति ले चाँगुनारायण, कीलेश्वर तथा छिन्नमस्ता (भैरव–काली) सम्बन्धी वार्षिक मूल जात्रा २०८३ को समय तालिका सार्वजनिक गरेको छ। २०८२ चैत २८ गतेको छलफलबाट निर्धारण गरिएको उक्त जात्रा वैशाख २ गतेदेखि ८ गतेसम्म सञ्चालन हुनेछ।
चाँगुनारायण क्षेत्र नेपालको सबैभन्दा प्राचीन धार्मिक स्थलमध्ये एक हो। यहाँ अवस्थित चाँगुनारायण मन्दिर लिच्छवि काल (करिब चौथो शताब्दी) मा राजा मानदेवद्वारा निर्माण गरिएको मानिन्छ, जहाँ ४६४ ईस्वीको शिलालेख समेत भेटिएको छ, जुन नेपालकै सबैभन्दा पुरानो अभिलेखमध्ये एक हो।
यस मन्दिरलाई भगवान विष्णुको प्राचीन आराधनास्थलका रूपमा मानिन्छ भने यहाँ हिन्दू मात्र नभई बौद्ध परम्परासमेत जोडिएको पाइन्छ। शताब्दीयौँदेखि निरन्तर पूजा हुँदै आएको यस स्थलले धार्मिक सहिष्णुता र सांस्कृतिक निरन्तरताको उदाहरण प्रस्तुत गर्छ।
✦ जात्राको उत्पत्ति र सांस्कृतिक अर्थ
चाँगुनारायण मूल जात्रा प्राचीनकालदेखि स्थानीय गुठी, नाइके तथा समुदायको सहभागितामा सञ्चालन हुँदै आएको जीवित परम्परा हो। यस जात्रामा चाँगुनारायणसँगै कीलेश्वर महादेव र छिन्नमस्ता (भैरव–काली) शक्तिको संयुक्त आराधना गरिन्छ, जसले वैष्णव र शैव–शाक्त परम्पराको समन्वय देखाउँछ।
जात्राको क्रममा देवताको खट विभिन्न टोल र बस्तीमा घुमाइन्छ। यसलाई देवताको आशिष सम्पूर्ण समुदायमा पुर्याउने विश्वाससँग जोडिन्छ। जाद्यो जात्रा, रकमी परिक्रमा, राहु दान, दीप जात्रा जस्ता क्रियाकलापहरू तान्त्रिक, खगोलीय र धार्मिक विश्वाससँग सम्बन्धित छन्।
यो जात्रा धार्मिक अनुष्ठान मात्र नभई भक्तपुरको मौलिक नेवारी संस्कृति, गुठी व्यवस्था र सामुदायिक जीवनशैलीको प्रतिविम्ब हो। नाइके, बाजागाजा, गुठियार र स्थानीय बासिन्दाहरूको सक्रिय सहभागिताले यो परम्परा पुस्तौँदेखि निरन्तर चल्दै आएको छ।
विशेषगरी भैरव–काली (छिन्नमस्ता) को पूजा, कीलेश्वर महादेवको आराधना र चाँगुनारायणको वैष्णव परम्पराको संगमले यो जात्रालाई अद्वितीय बनाएको छ। यही कारणले यसलाई “जीवित सांस्कृतिक सम्पदा” (Living Heritage) का रूपमा लिइन्छ।
चाँगुनारायण, कीलेश्वर तथा छिन्नमस्ता (भैरव–काली) मूल जात्रा धार्मिक आस्था, इतिहास र सामुदायिक एकताको संगम हो, जसले भक्तपुरको सांस्कृतिक पहिचानलाई अझ मजबुत बनाउँदै आएको छ।