धोका, विरह र स्मृति : भक्तपुरको ‘घातु’

– हरिसुन्दर छुकां

१८औँ शताब्दीको उत्तरार्ध। काठमाडौं उपत्यका तीन स्वतन्त्र मल्ल राज्यहरू—कान्तिपुर, ललितपुर (पाटन) र भक्तपुर (भादगाउँ)—मा विभाजित थियो। आपसी द्वन्द्व, शक्ति संघर्ष र अविश्वासले यी राज्यहरूलाई भित्रैबाट कमजोर बनाइरहेको थियो। यही ऐतिहासिक क्षणलाई चिन्न सकेका गोरखाका युवा राजा पृथ्वीनारायण शाह ले दीर्घकालीन एकीकरण अभियान अघि बढाए। आर्थिक नाकाबन्दी, कूटनीतिक चातुर्य र सैन्य रणनीतिको संयोजनमार्फत १७६८ मा कान्तिपुर र ललितपुर पतन भए। बाँकी रह्यो अन्तिम स्वतन्त्र गढ—भक्तपुर।

भक्तपुरका राजा रणजीत मल्ल केवल शासक मात्र थिएनन्; उनी कवि थिए, संगीतका पारखी थिए, र कला–संस्कृतिका संरक्षक थिए। उनको शासनकालमा भक्तपुर सांस्कृतिक रूपमा अत्यन्त समृद्ध थियो। इतिहासका कतिपय विवरणले देखाउँछन् कि पृथ्वीनारायण शाह किशाेरावस्थामा भक्तपुर दरबारमा अतिथिका रूपमा बसेका थिए, र रणजीत मल्लसँग ‘मित’—मितबुबा–छोराको सम्बन्धमा बाँधिएका थिए। त्यो सम्बन्ध विश्वास र आत्मीयताको प्रतीक थियो। तर इतिहास प्रायः सम्बन्धभन्दा कठोर हुन्छ।

१७६९ को भक्तपुर आक्रमण १७६९ ले सबै बदलिदियो। गोर्खाली सेनाको आक्रमणसँगै भक्तपुरभित्रको आन्तरिक षड्यन्त्र, दरबारको कमजोर कूटनीति र विश्वासघातले राज्यलाई जोगाउन सकेन। यो केवल सैन्य पराजय थिएन; यो मल्लकालीन स्वतन्त्र सभ्यता र सांस्कृतिक राजधानीको अन्त्य थियो।

पराजित रणजीत मल्ल लाई उपत्यका छोड्न बाध्य पारियो। काशी प्रस्थानको क्रममा, चन्द्रागिरि डाँडा मा उभिएर उनले अन्तिमपटक आफ्नो प्रिय भक्तपुरलाई नियाले—ढुङ्गे गल्लीहरू, पाँचतले मन्दिरका छायाँहरू, चौक–चौबाटा र आफ्नै प्रजाको स्मृति। त्यो क्षण केवल बिदाइ थिएन; त्यो एक युगसँगको अन्तिम संवाद थियो। त्यहीँबाट जन्मियो—‘घातु’।

नेपाल भाषाको दाफा परम्परामा गाइने यो गीत, जसलाई “थोः थज्यागु रस” पनि भनिन्छ, कुनै साधारण रचना होइन; यो पराजित राजाको अन्तिम आत्मस्वर हो। गीत सुरु हुन्छ—
“थोः थज्यागु रसं गबलेसं दई मखु । राम हा जि गने वने…”
अर्थात्—यस्तो उल्लासमय, रसपूर्ण क्षण अब कहिल्यै फर्किने छैन; हे राम, अब म कहाँ जाऊँ?

गीतमा राजा आफ्नो नियतिप्रति आत्मग्लानिमा डुबेका छन्। आफूलाई “अभागी पापी” भन्दै उनले पूर्ण एक्लोपनको अनुभूति व्यक्त गर्छन्—
“जवे स्वःसा दाजु मदु, खः वे स्वसा किजा मदु”
दायाँ हेर्दा दाजु छैन, बायाँ हेर्दा भाइ छैन। यो केवल राजनीतिक एक्लोपन होइन; यो अस्तित्वगत विछोडको चरम अनुभूति हो।

त्यसपछि गीतमा आक्रोश र पीडा मिसिन्छ। पृथ्वीनारायण शाह लाई “चण्डाल पर्वते केटो” भनेर व्यंग्य गर्दै उनले आफूलाई पोखरीको माछा र पाँचतले मन्दिरको परेवा ठान्छन्—सुरक्षित ठानेको संसारमै अचानक आक्रमण भई नष्ट भएको अनुभूति। यो रूपक केवल युद्धको कथा होइन; यो विश्वासघातको गहिरो चोट हो।

गीतको अर्को तहमा पुग्दा आस्था पनि भत्किन्छ—
“दैव या भरे च्वनेः जीःत तरे मजु रे दैवः”
भगवानमा समेत भरोसा छैन। जब सबै आधार भत्किन्छन्, तब मानिस आफ्नो अस्तित्वसँग एक्लै उभिन्छ—घातु यही क्षणको अभिव्यक्ति हो।

तर गीतको अन्त्यमा एउटा अद्भुत मोड आउँछ—क्रोध, पीडा र निराशामाथि प्रेमको विजय। सबै गुमाएपछि पनि राजाको अन्तिम चाहना एउटै रहन्छ—यदि पुनर्जन्म भयो भने, फेरि यही भक्तपुर मा जन्म लिन पाऊँ। किनकि यहाँको कला, कौशल, रस र सांस्कृतिक जीवन उनका लागि स्वर्गभन्दा पनि उच्च छ।

आज, दुई शताब्दीभन्दा बढी समयपछि पनि, विस्का: जात्रा को रौनकबीच यो गीत गुञ्जिन्छ। जब ल्योसिं ठड्याइन्छ, भैरवनाथ र भद्रकालीका रथ तानिन्छन्, धिमे, धाँ र झ्यालीको तालमा शहर कम्पित हुन्छ—त्यही क्षणमा ‘घातु’ उठ्छ। भीडको उन्मादबीच अचानक एक गहिरो मौनता फैलिन्छ, र २५० वर्ष पुरानो विरह वर्तमानमा रूपान्तरित हुन्छ।

‘घातु’ इतिहासको वैकल्पिक आवाज हो। “इतिहास विजेताले लेख्छन्” भन्ने मान्यतालाई यसले चुनौती दिन्छ। पृथ्वीनारायण शाह को विजयले आधुनिक नेपालको एकीकरणको आधार निर्माण गर्‍यो—यो अस्वीकार गर्न नसकिने सत्य हो। तर त्यही विजयले मल्लकालीन स्वतन्त्र सांस्कृतिक वैभवको अन्त्य पनि गर्‍यो—यो पनि उत्तिकै गहिरो सत्य हो।

भक्तपुरका लागि ‘घातु’ हारको कथा होइन। यो स्मृतिको पुनर्जागरण हो। यो भाषा, कला, परम्परा र पहिचानको रक्षा हो। रणजीत मल्ल ले राज्य गुमाए, तर आफ्नो भावनालाई समयभन्दा माथि उठाएर अमर बनाए।

आज पनि जब त्यो स्वर गुञ्जिन्छ—
“राम हा जि गने वने…”
त्यो केवल एउटा गीत होइन; त्यो भक्तपुरको आत्मा हो।

ढुङ्गे गल्लीहरू, मन्दिरका छायाँहरू र विस्का: को भीडबीच,
त्यो स्वर अझै बाँचेको छ, धोका, विजय र विरहको संगम बनेर,भक्तपुरको अमर स्मृतिका रूपमा।