– हरिसुन्दर छुकां
भक्तपुरको सांस्कृतिक माटोमा जन्मेर त्यही माटोको गन्ध, स्मृति र संवेदनालाई आत्मसात गर्दै हुर्किएका गोविन्द बहादुर खड्का नेपाली साहित्यका त्यस्ता सर्जक हुन्, जसको जीवन र सिर्जना एकअर्काबाट छुट्टिएर बुझ्न सकिँदैन। शिक्षा क्षेत्रमा अनुशासन, इमानदारी र समर्पणका साथ पहिचान बनाएका उनी कवितामा भने ‘अनाम’ नामले चिनिन्छन्।
‘अनाम’—अर्थात् नाम नभएको—तर विडम्बना के छ भने यही नामहीनताभित्र उनको पहिचान झनै प्रखर रूपमा स्थापित भएको छ। यही उपनाममा प्रकाशित उनको नवीनतम कृति ‘हृदयका तरङ्ग’ उनको दीर्घकालीन अनुभूति, सामाजिक दृष्टि र समयसँगको अन्तर्क्रियाको गहिरो अभिव्यक्ति हो।
स्वर प्रकाशनद्वारा प्रकाशित यस कृतिमा वि.सं. २०५७ देखि २०७९ सम्मका ५१ कविताहरू समेटिएका छन्। तर यी कविताहरूलाई केवल सङ्ख्याले मापन गर्न सकिँदैन। प्रत्येक कविता कुनै न कुनै समयको साक्षी हो, कुनै अनुभूतिको प्रतिध्वनि हो र कुनै प्रश्नको उत्तर खोज्ने प्रयास हो। यस अर्थमा, ‘हृदयका तरङ्ग’ एउटा काव्य सङ्ग्रह मात्र होइन, समयको बहावसँगै बग्दै आएको संवेदनाको इतिहास हो, जहाँ कविको व्यक्तिगत अनुभूति क्रमशः सामूहिक चेतनामा रूपान्तरित हुँदै जान्छ।
वि.सं. २०३१ जेठ १२ गते भक्तपुरको चित्तपोल, सल्लाघारीमा जन्मिएका खड्काको जीवनयात्रा बहुआयामिक छ। समाजशास्त्रमा स्नातकोत्तर तहसम्मको अध्ययन गरेका उनले समाजलाई केवल पुस्तकका सिद्धान्तहरूबाट होइन, प्रत्यक्ष जीवनका अनुभवहरूबाट बुझ्ने प्रयास गरेका छन्। यही कारण उनका कविताहरूमा कृत्रिमता भन्दा यथार्थको गहिरो गन्ध पाइन्छ। उनी शिक्षा क्षेत्रमा सक्रिय छन् , क्वालिटी इङ्लिस सेकेन्डरी स्कूलका संस्थापक, प्रधानाध्यापकका रूपमा उनले शिक्षा प्रणालीभित्रैबाट समाज रूपान्तरणको सपना देखिरहेका छन्। नेशनल प्याब्सन र इप्सन जस्ता संस्थामा उनको सक्रियता नीतिगत तहसम्म फैलिएको छ भने एमनेस्टी इन्टरनेशनल नेपाल सँगको संलग्नताले मानवअधिकार र न्यायप्रतिको उनको संवेदनशीलता स्पष्ट पार्छ। यी सबै पृष्ठभूमिहरू मिलेर उनको कवितालाई केवल कलात्मक अभिव्यक्ति होइन, सामाजिक जिम्मेवारीको स्वर बनाउँछन्।
‘हृदयका तरङ्ग’ भित्र प्रवेश गर्दा पाठकले कुनै स्थिर जगत भेट्दैन; बरु निरन्तर चलायमान भावनाहरूको संसार भेट्छ। यहाँ जीवन एकै रूपको छैन—कहिले उज्यालो, कहिले अँध्यारो; कहिले आशावादी, कहिले निराश; कहिले प्रेममय, कहिले विद्रोही। कविले यी सबै अवस्थाहरूलाई रोक्ने प्रयास गरेका छैनन्, बरु तिनलाई जस्ताको तस्तै बग्न दिएका छन्। यही बगाइ—यही तरङ्ग—यस कृतिको मूल सौन्दर्य हो।
‘हिजो, आज, भोलि’ कविता पढ्दा लाग्छ, कवि समयसँग प्रत्यक्ष संवाद गरिरहेका छन्।
“हिजो र आजलाई सार्थकता दिलाउँला,
पर्खाइमा छु म भोलि कहिले आउला?”
यी पंक्तिहरूमा केवल शब्दहरू छैनन्, एउटा गहिरो असन्तोष लुकेको छ—अधुरो अपेक्षा, अधुरो परिवर्तन र अनन्त प्रतीक्षाको पीडा। ‘भोलि’ यहाँ आशा पनि हो र प्रश्न पनि। आजलाई सार्थक बनाउन नसक्ने हाम्रो सामूहिक कमजोरीमाथि यो कविता मौन तर तीक्ष्ण टिप्पणी हो।
यस्तै, ‘मान्छे’ कविता मानव स्वभावको स्थायी असन्तोषलाई उजागर गर्छ। मानिसले जे पाए पनि पर्याप्त हुँदैन; उसलाई सधैं केही न केही अभाव महसुस हुन्छ। यही अभावबोधले उसलाई अगाडि बढाउँछ, तर यहीले उसलाई कहिल्यै सन्तुष्ट हुन दिँदैन। कविले यो द्वन्द्वलाई सरल शब्दहरूमा तर गहिरो अर्थसहित प्रस्तुत गरेका छन्। यहाँ दर्शन छ, तर बोझिलो छैन; आलोचना छ, तर कठोर छैन।
‘कोलाहल’ कवितामा प्रवेश गर्दा आधुनिक सहरको यथार्थ एकाएक आँखाअगाडि उभिन्छ। बाहिरबाट हेर्दा सहर चलायमान छ, मानिसहरू हिँडिरहेका छन्, सवारीहरू दौडिरहेका छन्, व्यापार फस्टाइरहेको छ। तर भित्रभित्रै मानिसहरू एक्ला छन्। सम्बन्धहरू छन्, तर आत्मीयता छैन; संवाद छ, तर संवेदना हराएको छ। कविले यस अवस्थालाई केवल वर्णन गरेका छैनन्, पाठकलाई त्यो कोलाहल भित्रको मौनता महसुस गराएका छन्।
कविताहरूमा देशप्रेम पनि सतही नारा बनेर आएको छैन। त्यो गहिरो आत्मीयताबाट जन्मिएको छ, माटोप्रतिको लगाव, इतिहासप्रतिको सम्मान र भविष्यप्रतिको चिन्ता। देशलाई केवल माया गर्नु पर्याप्त छैन; त्यसका लागि जिम्मेवारी लिनु पनि आवश्यक छ भन्ने सन्देश कविताहरूमा बारम्बार दोहोरिन्छ। सीमाना मिचिने, नेतृत्व कमजोर हुने र नागरिक चेतना क्षीण हुने अवस्थाप्रति कविको आक्रोश स्पष्ट देखिन्छ, तर त्यो आक्रोश विनाशकारी होइन, निर्माणमुखी छ।
२०७२ सालको भूकम्प र COVID-19 जस्ता घटनाहरूको प्रभाव पनि कृतिमा गहिरोसँग अनुभूत हुन्छ। यी घटनाहरू केवल समाचारका शीर्षक होइनन्; ती मानिसहरूको जीवनमा गहिरो घाउ बनेर बसेका अनुभव हुन्। कविले ती अनुभवहरूलाई शब्दमा रूपान्तरण गर्दा पाठकलाई केवल घटना सम्झिँदैन, त्यो पीडा पुनः अनुभूत हुन्छ।
‘हिँड्दै हिँड्दिन’ कविता पढ्दा लाग्छ, कवि एक्लोपनसँग संवाद गरिरहेका छन्। आधुनिक समयले व्यक्तिवादलाई बढावा दिएको छ, तर त्यसले मानिसलाई समाजबाट टाढा पनि बनाएको छ। कविले यस एक्लोपनलाई अस्वीकार गर्दै भन्छन्—मानिस एक्लै हिँड्न सक्दैन, उसलाई साथ चाहिन्छ, सम्बन्ध चाहिन्छ, समाज चाहिन्छ। यो केवल भावनात्मक अभिव्यक्ति होइन; यो सामाजिक सत्य हो।
त्यसैगरी ‘भाव विनाको भावना’ कविता आधुनिक जीवनको कृत्रिमतामाथि प्रहार हो। आज भावनाहरू प्रदर्शनमा सीमित हुँदै गएका छन्; सम्बन्धहरू औपचारिकतामा सिमटिँदै गएका छन्। कविले यस अवस्थालाई तीक्ष्ण व्यङ्ग्यात्मक शैलीमा प्रस्तुत गर्दै पाठकलाई सोच्न बाध्य बनाउँछन्हा, हामी वास्तवमै बाँचिरहेका छौं कि केवल बाँचिरहेको अभिनय गरिरहेका छौं?
कविको भाषा यस कृतिको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष हो। उनले जटिल शब्दहरूको प्रयोग नगरी सामान्य भाषाबाट गहिरो अर्थ व्यक्त गरेका छन्। यही सरलता नै उनको शक्ति हो। उनका कविताहरू पढ्दा लाग्छ, ती पढिँदैनन्—महसुस गरिन्छन्। तर यति हुँदाहुँदै पनि कतिपय स्थानमा लय विधानमा असन्तुलन र शब्द चयनमा अलि कृत्रिमता देखिन्छ। केही कविताहरूमा शीर्षक र विषयवस्तुबीच पूर्ण सामञ्जस्य नदेखिनु पनि एउटा कमजोरीका रूपमा औँल्याउन सकिन्छ। तर यी सीमाहरू कृतिको मूल प्रभावलाई कमजोर बनाउने खालका छैनन्; बरु कविको आगामी यात्राका लागि सम्भावनाका ढोका खोल्ने संकेत हुन्।
अन्ततः ‘हृदयका तरङ्ग’ एउटा यस्तो कृति हो, जसले पाठकलाई बाहिरबाट होइन, भित्रबाट छुन्छ। यो पढ्दा पाठक केवल कविलाई बुझ्दैन; आफैलाई पनि नयाँ रूपमा चिन्न थाल्छ। मानव मनमा उठ्ने भावनात्मक उतारचढाव खुशी, पीडा, आशा, निराशा, प्रेम र विद्रोह—यी सबै तरङ्गहरूलाई कविले शब्दमा बाँधेका छन्, तर बाँध्दा पनि स्वतन्त्रता हराएका छैनन्। ती तरङ्गहरू अझै चलायमान छन्, अझै जीवित छन्।
यस अर्थमा, ‘हृदयका तरङ्ग’ एउटा कविता संग्रह होइन; यो जीवनको धड्कन सुन्न सकिने कृति हो। समयसँगै यसको अर्थ झन् गहिरिँदै जानेछ र पाठकसँग यसको सम्बन्ध झन् प्रगाढ बन्दै जानेछ भन्ने विश्वास गर्न सकिन्छ।