- के. जी. बैदार
मानिसको चेतना दुई तहमा काम गर्छ—एक, बाह्य चेतना; अर्को, आन्तरिक चेतना। बाह्य चेतना सामाजिक अनुशासन, नैतिकता, राजनीतिक स्वार्थ र सार्वजनिक छविको नियन्त्रणमा हुन्छ भने आन्तरिक चेतना स्वाभाविक, असम्पादित र वास्तविक हुन्छ। मानिस निन्द्रामा, बेहोशीमा, अत्यधिक डर वा भावनात्मक दबाबमा हुँदा बाह्य चेतनाको नियन्त्रण कमजोर हुन्छ र आन्तरिक चेतनाले आफ्नो वास्तविक स्वर प्रकट गर्छ। यही कारण प्राचीन भारतीय राजनीतिशास्त्री चाणक्यले राजकाजमा संलग्न व्यक्तिहरूलाई चेतावनी दिएका थिए—शासकले आफ्नो मनको रहस्य सुरक्षित राख्नुपर्छ, किनकि अनियन्त्रित अभिव्यक्तिले उसको चरित्र र सोच उजागर गर्छ।
राजनीतिक नेतृत्वमा व्यक्त हुने शब्दहरू केवल भाषिक अभिव्यक्ति मात्र होइनन्; ती नेतृत्वको वैचारिक संरचना, सांस्कृतिक दृष्टिकोण र मानसिक संरचनाका प्रतिविम्ब हुन्। जब कुनै राष्ट्रिय नेता कुनै समुदाय, संस्कृति वा क्षेत्रबारे अपमानजनक अभिव्यक्ति दिन्छ, त्यो केवल भाषिक त्रुटि होइन—त्यो उसको राजनीतिक दर्शन, सामाजिक चेतना र शक्ति–सम्बन्धी दृष्टिकोणको सूचक हुन्छ।
नेपालको समकालीन राजनीतिमा यस्ता अभिव्यक्तिहरू बारम्बार देखिएका छन्। विशेषतः मधेश, मिथिला र त्यहाँका समुदायप्रति केही नेताहरूको अभिव्यक्ति केवल राजनीतिक भाषण होइन, नेपालको बहुसांस्कृतिक पहिचानप्रति उनीहरूको दृष्टिकोणको संकेत पनि हो।
मिथिला संस्कृति : नेपालको सभ्यताको एउटा आधारस्तम्भ
नेपाल कुनै एकरूप संस्कृति भएको राष्ट्र होइन; यो बहुल सभ्यता, बहुल संस्कृति र बहुल पहिचानको संगम हो। खस, नेवार, मधेशी, थारु, किरात, तामाङ, गुरुङ लगायतका विविध समुदायहरूले मिलेर नेपालको सांस्कृतिक संरचना निर्माण गरेका छन्। यस विविधताभित्र मिथिला संस्कृति विशेष रूपमा महत्वपूर्ण छ।
मिथिला केवल भौगोलिक क्षेत्र मात्र होइन; यो एक प्राचीन सभ्यता हो, जसले दक्षिण एशियाको दर्शन, साहित्य, धर्म र सामाजिक संरचनामा गहिरो प्रभाव पारेको छ। वैदिक युगदेखि मिथिला ज्ञान, दर्शन र अध्यात्मको केन्द्र थियो। प्राचीन मिथिलाका राजा जनकलाई “राजर्षि” भनिन्थ्यो—राजा भएर पनि ऋषिसमान ज्ञान भएका शासक।
मिथिलाको भूमिमा जन्मिएका याज्ञवल्क्य वैदिक दर्शनका महान व्याख्याता थिए। गार्गी जस्ती महिला दार्शनिकले वैदिक सभामा पुरुष दार्शनिकहरूसँग समान स्तरमा बहस गरेकी थिइन्। अष्टावक्रले रचेको “अष्टावक्र गीता” आज पनि अद्वैत दर्शनको उत्कृष्ट ग्रन्थ मानिन्छ।
मिथिला केवल दर्शनको केन्द्र मात्र होइन; यो धार्मिक, साहित्यिक र सांस्कृतिक परम्पराको स्रोत पनि हो। जनकपुरलाई माता सीताको जन्मभूमि मानिन्छ। रामायणको कथा मिथिला बिना अधूरो हुन्छ। यसैले मिथिला नेपालको मात्र होइन, सम्पूर्ण दक्षिण एशियाको सांस्कृतिक धरोहर हो।
मिथिला र नेपालका अन्य संस्कृतिबीचको अन्तरसम्बन्ध
नेपालका विभिन्न संस्कृतिहरू अलग–अलग विकसित भएका होइनन्; तिनीहरू परस्पर प्रभावित र अन्तर्सम्बद्ध छन्। उदाहरणका लागि, नेवार संस्कृति र मिथिला संस्कृतिबीच ऐतिहासिक सम्बन्ध रहेको छ। मध्यकालीन समयमा सिम्रौनगढ मिथिला सभ्यताको प्रमुख केन्द्र थियो, जहाँबाट साहित्य, कला र प्रशासनिक परम्परा काठमाडौं उपत्यकामा फैलिएका थिए।
नेवार कला, वास्तुकला र धार्मिक संस्कारमा मिथिला परम्पराको प्रभाव स्पष्ट देखिन्छ। मिथिला चित्रकला र नेवार पौभा चित्रकला दुवैमा धार्मिक प्रतीकहरूको समानता देखिन्छ।
यसैले मिथिला संस्कृतिलाई “पछौटे” भन्नु केवल एउटा क्षेत्रको अपमान मात्र होइन; त्यो नेपालको समग्र सांस्कृतिक इतिहासको अपमान हो।
सांस्कृतिक श्रेष्ठताको भ्रम र राजनीतिक अहंकार
सामाजिक विकास सूचकांक, आर्थिक अवस्था वा भौतिक पूर्वाधारको आधारमा कुनै समुदायलाई “उन्नत” र अर्को समुदायलाई “पछौटे” भन्नु वैज्ञानिक दृष्टिकोण होइन। विकास एउटा गतिशील प्रक्रिया हो, स्थिर अवस्था होइन।
विश्व इतिहासमा धेरै उदाहरण छन्—एक समय गरिब मानिएका राष्ट्रहरू आज विश्वका अग्रणी अर्थतन्त्र बनेका छन्। सिंगापुर, दक्षिण कोरिया, मलेशिया र थाइल्याण्ड केही दशकअघि नेपालभन्दा पछि थिए। आज तिनीहरू विश्वका विकसित राष्ट्रहरूको सूचीमा छन्।
यसैले कुनै क्षेत्र वा समुदायलाई अपमान गरेर विकासको दाबी गर्नु राजनीतिक अपरिपक्वता मात्र हो।
नेपालको आर्थिक अविकास : नेतृत्वको भूमिका
नेपालको अविकास कुनै प्राकृतिक नियति होइन; यो राजनीतिक नेतृत्वको नीति र निर्णयहरूको परिणाम हो। कार्ल माक्र्सले आफ्नो ग्रन्थ “पूँजी” मा लेखेका छन् कि आर्थिक विकासको आधार उत्पादन हो। उत्पादन बिना समृद्धि सम्भव छैन।
नेपालको अर्थतन्त्र उत्पादनमा आधारित छैन; यो रेमिटेन्समा आधारित छ। लाखौं नेपाली विदेशमा काम गरिरहेका छन्। उनीहरूले पठाएको पैसाले अर्थतन्त्र चलिरहेको छ, तर देशभित्र उत्पादन वृद्धि भइरहेको छैन। यो अवस्था दीर्घकालीन रूपमा खतरनाक छ, किनकि रेमिटेन्स स्थायी स्रोत होइन।
भूमिसुधार, कृषि र औद्योगिकीकरणको असफलता
नेपालको आर्थिक विकासको लागि कृषि र उद्योगको विकास आवश्यक थियो। तर भूमिसुधारको गलत कार्यान्वयनले कृषि उत्पादनलाई कमजोर बनायो। सानो–सानो जग्गा टुक्र्याउँदा आधुनिक कृषि सम्भव हुँदैन। यान्त्रिकीकरण, व्यावसायिक खेती र औद्योगिक कृषि असम्भव हुन्छ। यसले ग्रामीण अर्थतन्त्र कमजोर बनायो र किसानहरू विदेश पलायन हुन बाध्य भए।
सुन, मुद्रा र आर्थिक सार्वभौमिकता
इतिहासमा सुनलाई आर्थिक स्थायित्वको आधार मानिन्थ्यो। आज पनि धेरै देशहरूले सुन सञ्चय गरिरहेका छन्।
नेपालले भने सुन आयातमा प्रतिबन्ध लगाएर आर्थिक अवसर गुमाइरहेको छ। रेमिटेन्सबाट आएको पैसालाई उत्पादन र सम्पत्ति निर्माणमा लगानी गर्नुपर्ने थियो, तर त्यो उपभोगमा खर्च भइरहेको छ।
नेपालको संसदीय प्रणाली र प्रधानमन्त्री चयन
नेपालको संसदीय प्रणालीमा प्रधानमन्त्री प्रत्यक्ष निर्वाचित हुँदैन। प्रतिनिधिसभामा बहुमत प्राप्त गर्ने दलको नेता प्रधानमन्त्री हुन्छ। यसैले चुनावमा “भावी प्रधानमन्त्री” को घोषणा राजनीतिक रणनीति मात्र हो। वास्तविक निर्णय संसदको शक्ति–सन्तुलनले गर्छ।
नयाँ राजनीतिक शक्ति र पुरानो नेतृत्वको संकट
नेपालको राजनीतिमा नयाँ शक्ति उदाइरहेको छ। युवा पुस्ता परिवर्तन चाहन्छ। पुरानो नेतृत्वप्रति असन्तोष बढिरहेको छ। यो नेपालको राजनीतिक संक्रमणको संकेत हो। नेपाल अहिले ऐतिहासिक मोडमा छ। देशले दुई बाटोमध्ये एक रोज्नुपर्छ, एक, पुरानो राजनीतिक संरचनालाई निरन्तरता दिने; दोस्रो, नयाँ, उत्पादनमुखी र समावेशी विकासको मार्ग अपनाउने।
नेपालको समृद्धि कुनै एक नेता, एक दल वा एक क्षेत्रको प्रयासले सम्भव छैन। यो सम्पूर्ण राष्ट्रको सामूहिक प्रयासबाट मात्र सम्भव छ। नेपालको शक्ति यसको विविधतामा छ—मिथिला, नेवार, खस, किरात, थारु सबैको योगदानले मात्र नेपाल समृद्ध बन्न सक्छ। राजनीतिक नेतृत्वले विभाजन होइन, एकता र उत्पादनको मार्ग अपनाउनुपर्छ। किनकि इतिहासले सधैं सम्झन्छ, नेताले बोलेका शब्द मात्र होइन, उनले निर्माण गरेको राष्ट्र पनि।
(सम्पादित लेख : सम्पादक )