आदरणीय नारायणमान बिजुक्छेँ कमरेड,
नेपाल मजदुर किसान पार्टी (नेमकिपा) का अध्यक्षका रूपमा तपाईंले लामो समयदेखि नेपालको राजनीतिमा नेतृत्वदायी भूमिका निर्वाह गर्दै आउनुभएको छ। राजनीतिक विचार, वर्गीय दृष्टिकोण, शिक्षा, साहित्य र संस्कृतिबारे तपाईंका अभिव्यक्ति सार्वजनिक बहसका विषय बन्दै आएका छन्। तपाईंका विचारसँग सहमत हुने वा असहमत हुने दुवै पक्षलाई आफ्ना धारणा राख्ने अधिकार छ। लोकतन्त्रको सुन्दरता पनि यही हो—नेतृत्वलाई प्रश्न गर्न पाइन्छ र नेतृत्वले प्रश्नको जवाफ दिनुपर्छ।
तर हालै तःमुंज्या अर्थात् नेपालभाषा साहित्य सम्मेलनमा चाँगुको चुनावी परिणामबारे तपाईंले व्यक्त गर्नुभएको भनाइको आशयले केही गम्भीर प्रश्न जन्माएको छ। उपलब्ध भनाइअनुसार, तपाईंले चाँगुबाट आफ्नो पार्टीलाई मत नआएको र त्यहाँका घरघरमा सेना, प्रहरी, गुप्तचर निकायका व्यक्ति तथा सरकारी कर्मचारी रहेको प्रसङ्ग उठाउनुभएको सुनिन्छ।
तपाईंको भनाइको आशयलाई यसरी बुझ्न सकिन्छ—चाँगुबाट नेमकिपालाई मत आएन, त्यहाँका मानिसहरूले पार्टीलाई मत नदिन अरूलाई भने र त्यसैले चुनावी परिणाम अपेक्षाअनुसार आएन।
यदि यही भनाइको आशय हो भने, कमरेड, केही प्रश्नको जवाफ तपाईंले दिनैपर्छ।
१. चाँगुको भोट आउँदैन भने त्यहाँ पार्टी सङ्गठन किन?
तपाईंको भनाइको आशय नै चाँगुबाट नेमकिपालाई मत आउँदैन भन्ने हो भने पहिलो प्रश्न यही हो—त्यहाँ पार्टी सङ्गठन सञ्चालन गर्नुको औचित्य के हो?
चाँगुमा तपाईंको पार्टीका कार्यकर्ता छन्। उनीहरू वर्षौँदेखि पार्टीको विचार जनतामाझ पुर्याउन, संगठन विस्तार गर्न र चुनावका बेला मत माग्न खटिएका छन्। उनीहरूले आफ्नो समय, श्रम र व्यक्तिगत सम्बन्धसमेत प्रयोग गरेर पार्टीको पक्षमा काम गरिरहेका छन्। तर नेतृत्वबाटै चाँगुमा मत नआउने निष्कर्ष सुनिन्छ भने ती कार्यकर्ताले त्यसलाई कसरी बुझ्ने?
राजनीतिक दलको संगठन जनताले मत दिँदासम्म मात्र अस्तित्वमा रहने हो? मत नदिने जनतालाई आफ्नो विचार बुझाउने, उनीहरूका समस्या सुन्ने र विश्वास जित्ने जिम्मेवारी पार्टीको होइन?
यदि चाँगुबाट मत नआउने निष्कर्ष पहिल्यै निकालिसक्नुभएको हो भने त्यहाँ संगठन किन राख्ने भन्ने प्रश्न पनि उठ्छ। तर हाम्रो प्रश्न संगठन विघटन गर्नुपर्छ भन्ने होइन। बरु, जनताको मत नपाएको अवस्थामा संगठनलाई कसरी बलियो बनाउने र जनविश्वास कसरी फर्काउने भन्ने जिम्मेवारी नेतृत्वले लिनुपर्दैन?
जनताले मत नदिँदैमा जनतासँगको सम्बन्ध तोड्ने हो भने राजनीति र संगठन निर्माणको अर्थ के रहन्छ?
२. ‘चाँगु’ भन्नाले कुन क्षेत्रलाई बुझ्नुभएको हो?
तपाईंले ‘चाँगु’ भन्नाले कुन क्षेत्रलाई बुझाउन खोज्नुभएको हो? चाँगुनारायण मन्दिर आसपासको क्षेत्र, कुनै निश्चित मतदान केन्द्र, चाँगुनारायण नगरपालिका वा सिङ्गो चाँगुनारायण क्षेत्र?
यी सबैको भौगोलिक र राजनीतिक अर्थ एउटै हुँदैन। एउटा निश्चित क्षेत्रको मतपरिणामका आधारमा सिङ्गो क्षेत्रका जनताबारे निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुन्छ कि हुँदैन?
यदि तपाईंले कुनै निश्चित मतदान केन्द्र वा क्षेत्रको परिणामलाई आधार बनाउनुभएको हो भने त्यसको विवरण सार्वजनिक गर्न सक्नुहुन्छ। विगतका निर्वाचनमा नेमकिपाले कति मत प्राप्त गरेको थियो? पछिल्लो निर्वाचनमा कति मत प्राप्त गर्यो? मत घटेको हो भने कति घट्यो? मत नआएको भन्नाले शून्य मत आएको हो कि अपेक्षाभन्दा कम मत आएको हो?
यी प्रश्नको तथ्यगत जवाफ आवश्यक छ।
राजनीतिक नेतृत्वले कुनै क्षेत्रका जनताबारे टिप्पणी गर्दा त्यसको भौगोलिक सीमा र तथ्य स्पष्ट पार्नुपर्छ। अन्यथा, सीमित अनुभवलाई सिङ्गो क्षेत्रको यथार्थका रूपमा प्रस्तुत गर्दा अनावश्यक भ्रम सिर्जना हुन सक्छ।
३. हरेक घरमा सेना, प्रहरी, गुप्तचर र सरकारी कर्मचारी छन् भन्ने आधार के हो?
तपाईंको भनाइमा चाँगुका हरेक घरमा सिपाही, प्रहरी, गुप्तचर निकायका व्यक्ति वा सरकारी कर्मचारी रहेको आशय व्यक्त भएको सुनिन्छ।
कमरेड, यो सामान्य टिप्पणी होइन। यो तथ्यसँग जोडिएको दाबी हो। त्यसैले यसको आधार पनि स्पष्ट हुनुपर्छ।
चाँगुमा कति घरधुरी छन्? तीमध्ये कति घरमा नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी, गुप्तचर निकाय वा अन्य सरकारी सेवामा आबद्ध व्यक्ति छन्? यससम्बन्धी कुनै आधिकारिक तथ्याङ्क, अध्ययन वा अनुसन्धान छ?
कुनै क्षेत्रमा केही मानिस सरकारी सेवामा आबद्ध हुनु र हरेक घरमा त्यस्ता व्यक्ति हुनु दुई फरक कुरा हुन्। त्यसैले यति व्यापक दाबी गर्दा त्यसको प्रमाण प्रस्तुत गर्नु आवश्यक हुन्छ।
यदि तपाईंले कुनै अध्ययनका आधारमा यस्तो निष्कर्ष निकाल्नुभएको हो भने त्यसको स्रोत सार्वजनिक गरिदिनुहोस्। यदि चुनावी अनुभवका आधारमा सामान्य टिप्पणी गर्नुभएको हो भने त्यसलाई सिङ्गो चाँगुको यथार्थका रूपमा प्रस्तुत गर्नु कति उचित हुन्छ?
तथ्यमा आधारित आलोचना र अनुमानमा आधारित आरोपबीच फरक हुन्छ। सार्वजनिक जीवनमा रहेका व्यक्तिले आफ्नो भनाइको आधार स्पष्ट पार्नु लोकतान्त्रिक जवाफदेहिताको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो।
४. सरकारी सेवामा आबद्ध व्यक्तिले मत नदिन भनेकै कारण भोट आएन?
तपाईंको भनाइको आशयअनुसार, केही व्यक्तिले नेमकिपालाई मत नदिन अरूलाई भनेका कारण पार्टीले अपेक्षित मत प्राप्त गर्न सकेन भन्ने बुझिन्छ।
तर प्रश्न छ—यसको आधार के हो?
कसैले कुनै पार्टीलाई मत नदिन आग्रह गर्दैमा सबै मतदाता त्यही आग्रहअनुसार चल्छन् भन्ने हुँदैन। मतदाताले आफ्नै विचार, अनुभव, आवश्यकता र उम्मेदवारको कार्यसम्पादनका आधारमा निर्णय गर्न सक्छन्।
सरकारी सेवामा आबद्ध व्यक्तिहरूलाई पनि नागरिकका रूपमा कानुनबमोजिम मताधिकार प्रयोग गर्ने अधिकार हुन्छ। तर कसैले आफ्नो पद वा अधिकार दुरुपयोग गरेर अरूको मताधिकार प्रभावित पारेको प्रमाण छ भने त्यो छुट्टै विषय हो। त्यस्तो अवस्था देखिएको हो भने त्यसको तथ्य र प्रमाण सार्वजनिक गर्नुपर्छ।
तर कुनै प्रमाणबिना सरकारी सेवामा आबद्ध व्यक्तिहरूलाई सामूहिक रूपमा दोषी ठहर गरेर चुनावी पराजयको कारण उनीहरूलाई बनाउनु कति न्यायोचित हुन्छ?
चाँगुका मतदाताले तपाईंको पार्टीलाई मत दिएनन् भने त्यसको कारण खोज्नुपर्छ। उनीहरूले पार्टीको नीति, कार्यक्रम, उम्मेदवार वा स्थानीय मुद्दाप्रतिको दृष्टिकोणमध्ये कुन कुरालाई स्वीकार गरेनन् भन्ने अध्ययन गर्नुपर्छ।
मत नपाउनुको कारण खोज्नु स्वाभाविक हो। तर मतदातालाई दोष दिनुअघि पार्टीले आफ्नो काम र जनतासँगको सम्बन्धको समीक्षा गर्नु पर्दैन?
५. हिजोसम्म सरकार र शिक्षकलाई गाली, आज आफ्नै कार्यकर्तामाथि दोषारोपण?
कमरेड, हिजोसम्म सरकारलाई गाली गर्नुभयो, शिक्षकलाई गाली गर्नुभयो भन्ने सार्वजनिक आलोचना सुनिँदै आएको छ। अहिले चुनावी पराजयको प्रसङ्गमा आफ्नै पार्टीका कार्यकर्तामाथि दोषारोपण भएको आशयको टिप्पणी सुनिन्छ।
यसले एउटा गम्भीर प्रश्न जन्माउँछ—समस्या जहाँ देखिए पनि दोष अरूमाथि थोपरेर आफू पन्छिने प्रवृत्ति कति उचित हो?
सरकारको कामप्रति असन्तुष्टि छ भने त्यसको तथ्यगत आलोचना गर्न सकिन्छ। शिक्षकको कार्यसम्पादनमा कमजोरी छ भने प्रमाणका आधारमा प्रश्न उठाउन सकिन्छ। कार्यकर्ताबाट गल्ती भएको छ भने त्यसको समीक्षा गर्न सकिन्छ। तर प्रत्येक असफलताको दोष अरूमाथि थोपरेर नेतृत्वको जिम्मेवारीबाट पन्छिन मिल्छ?
राजनीतिक नेतृत्वको काम अरूको कमजोरी देखाउनु मात्र होइन, आफ्ना निर्णय र रणनीतिको समीक्षा गर्नु पनि हो। आफूले गरेको निर्णयले कस्तो परिणाम दियो, पार्टीको नीति जनतामाझ कति प्रभावकारी भयो र संगठनले अपेक्षित मत किन प्राप्त गर्न सकेन भन्ने प्रश्नको उत्तर नेतृत्वले पनि दिनुपर्छ।
चुनावमा पराजय हुनुको कारण कार्यकर्ताको कमजोरी हुन सक्छ। तर त्यसको निष्कर्षमा पुग्न तथ्यगत समीक्षा आवश्यक हुन्छ। कार्यकर्ताको कमजोरी नै मुख्य कारण हो भने त्यसको आधार के हो? नेतृत्वको निर्णय, उम्मेदवारको छनोट, चुनावी रणनीति र जनतासँगको सम्बन्धको समीक्षा गरिएको छ कि छैन?
दोष देखाउनु सजिलो छ, जिम्मेवारी लिनु नेतृत्वको वास्तविक परीक्षा हो।
६. तपाईंलाई त आनन्द—कोठामा बस्यो, फिल्डमा खटिने कार्यकर्तालाई असर!
कमरेड, चुनावी अभियानमा नेतृत्व र कार्यकर्ताको भूमिका एउटै हुँदैन। नेतृत्वले नीति, रणनीति र दिशा निर्धारण गर्छ। कार्यकर्ताले ती विचार र कार्यक्रम जनतामाझ पुर्याउँछन्। उनीहरू घरदैलोमा पुग्छन्, जनताका गुनासा सुन्छन्, मत माग्छन् र स्थानीय समाजसँग प्रत्यक्ष संवाद गर्छन्।
चुनावको परिणाम आएपछि उनीहरू नै जनताको प्रश्नको सामना गर्छन्। कसैले मत किन दिएन भनेर सोध्छन्, कसैले पार्टीको नीति र व्यवहारबारे प्रश्न गर्छन्। कतिपय अवस्थामा आफ्नै व्यक्तिगत सम्बन्ध र सामाजिक प्रतिष्ठासमेत दाउमा राखेर उनीहरू संगठनका लागि खटिएका हुन्छन्।
यस्तो अवस्थामा नेतृत्वले सार्वजनिक मञ्चबाट चुनावी पराजयको दोष कार्यकर्तामाथि थोपरेको अर्थ लाग्ने अभिव्यक्ति दिनुभयो भने फिल्डमा खटिएका कार्यकर्तामा कस्तो प्रभाव पर्ला?
तपाईंलाई त आनन्द—कोठामा बस्यो, चुनावी परिणामबारे टिप्पणी गर्यो, आफ्नो निष्कर्ष सुनायो। तर जनतामाझ खटिएका कार्यकर्ताले त्यसपछि कसरी काम गर्ने? उनीहरूले मतदातासँग कुन आधारमा संवाद गर्ने? नेतृत्वको अभिव्यक्तिबारे जनताले प्रश्न गर्दा के जवाफ दिने?
यहाँ प्रश्न तपाईं कोठामा बस्नुभयो कि फिल्डमा जानुभयो भन्ने मात्र होइन। प्रश्न हो—निर्णय गर्ने नेतृत्व र परिणामको प्रत्यक्ष सामना गर्ने कार्यकर्ताबीच जिम्मेवारीको बाँडफाँट कति न्यायोचित छ?
यदि कार्यकर्ताको कमजोरीका कारण पार्टीले अपेक्षित परिणाम प्राप्त गर्न सकेन भने उनीहरूलाई सुधारका लागि मार्गदर्शन दिनु नेतृत्वको जिम्मेवारी हो। उनीहरूको योगदानको सम्मान गर्दै कमजोरी औँल्याउनु र संगठनलाई अघि बढाउनु नेतृत्वको दायित्व हो।
तर चुनावी पराजयको भार कार्यकर्ताको काँधमा मात्रै राखियो भने उनीहरूको मनोबलमा पर्ने असर कसले मूल्याङ्कन गर्छ? उनीहरूले वर्षौँदेखि गरेको योगदानको मूल्याङ्कन कसरी हुन्छ?
कार्यकर्तालाई चुनावका बेला मत माग्न पठाउने, परिणाम आएपछि दोषको भारी बोकाउने र नेतृत्वले आफ्नो जिम्मेवारीबारे मौन रहने प्रवृत्तिले संगठन बलियो हुन्छ कि कमजोर?
७. चुनावमा हार्नु कार्यकर्ताको मूर्खता हो भने नेतृत्वको जिम्मेवारी के?
चुनावमा हारजित लोकतान्त्रिक प्रक्रियाको स्वाभाविक पक्ष हो। कुनै पार्टीले अपेक्षित मत प्राप्त गर्न नसक्नुका पछाडि अनेक कारण हुन सक्छन्।
उम्मेदवारको छनोट, पार्टीको नीति तथा कार्यक्रम, स्थानीय जनतासँगको सम्बन्ध, चुनावी रणनीति, संगठनको अवस्था, प्रचारप्रसारको प्रभावकारिता र नेतृत्वका निर्णय—यी सबै पक्षको समीक्षा गर्न आवश्यक हुन्छ।
यदि चुनावमा पराजित हुनुको कारण कार्यकर्ताको मूर्खता हो भन्ने आशय व्यक्त गरिएको हो भने त्यसको आधार के हो? कुन कार्यकर्ताले के गल्ती गरे? त्यसले मतपरिणाममा कस्तो प्रभाव पार्यो? यसबारे तथ्यगत विश्लेषण गरिएको छ?
कार्यकर्ता पार्टीका लागि काम गर्ने मान्छे हुन्। उनीहरूबाट गल्ती हुन सक्छ। तर नेतृत्वबाट गल्ती हुँदैन भन्ने कुनै ग्यारेन्टी छ?
कार्यकर्ताले नेतृत्वको निर्देशनअनुसार काम गरेका थिए भने परिणामको जिम्मेवारी नेतृत्वले पनि लिनुपर्दैन? उम्मेदवार चयन गर्ने, नीति निर्धारण गर्ने, चुनावी रणनीति बनाउने र संगठनलाई दिशा दिने काममा नेतृत्वको भूमिका हुँदैन?
यदि पराजयको कारण कार्यकर्ताको कमजोरी हो भने त्यसलाई सुधार्ने योजना प्रस्तुत गर्न सकिन्छ। तर कार्यकर्ताको क्षमतामाथि प्रश्न उठाएर मात्रै समस्याको समाधान हुँदैन।
चुनावी पराजयपछि आवश्यक पर्ने कुरा दोषारोपण होइन, आत्मसमीक्षा हो। नेतृत्वले आफ्ना कमजोरी स्वीकार गर्न सक्नु, कार्यकर्ताका अनुभव सुन्नु र जनताको विश्वास फर्काउने योजना बनाउनु नै संगठनलाई अघि बढाउने बाटो हो।
८. चुनाव हारेपछिको आक्रोश पोख्ने ठाउँ तःमुंज्या हो?
आदरणीय कमरेड, चुनावमा पराजय भएपछि उत्पन्न आक्रोश पोख्ने ठाउँ साहित्य सम्मेलन अर्थात् तःमुंज्या बन्यो भने त्यसले तपाईंको पार्टीका बफादार, अनुशासित र इमानदार कार्यकर्तामा कस्तो प्रभाव पार्छ भन्ने अनुमान गर्नुभएको छ?
तःमुंज्या भाषा, साहित्य, संस्कृति, विचार र सामाजिक प्रश्नमाथि विमर्श गर्ने महत्त्वपूर्ण मञ्च हो। त्यहाँ राजनीतिक विषयमा छलफल हुनु अस्वाभाविक होइन। तर चुनावी पराजयको निराशा व्यक्त गर्ने क्रममा कुनै क्षेत्रका जनता वा आफ्नै कार्यकर्ताप्रति दोषारोपण भएको अनुभूति सिर्जना भयो भने त्यसको प्रभावबारे विचार गर्नुपर्दैन?
वर्षौँदेखि पार्टीको विचारप्रति प्रतिबद्ध भएर काम गरेका कार्यकर्ताले नेतृत्वबाट प्रेरणा, मार्गदर्शन र आफ्नो योगदानको सम्मानको अपेक्षा गर्नु स्वाभाविक हो। उनीहरू चुनावी अभियानमा खटिएका छन्, जनतासँग सम्बन्ध बनाएका छन् र पार्टीको पक्षमा मत मागेका छन्। परिणाम अपेक्षाअनुसार नआउँदा उनीहरूले नेतृत्वबाट आत्मसमीक्षा र आगामी बाटोबारे स्पष्ट दिशा पाउनुपर्ने होइन र?
यस्तो अवस्थामा सार्वजनिक मञ्चबाट कार्यकर्ताको कमजोरी औँल्याउने वा उनीहरूकै कारण पराजय भएको आशय व्यक्त गर्ने हो भने त्यसले उनीहरूको मनोबलमा कस्तो असर पार्न सक्छ?
तःमुंज्यामा व्यक्त विचारको पूर्ण सन्दर्भ नबुझी निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन। त्यसैले तपाईंको अभिव्यक्तिको सन्दर्भ स्पष्ट हुनु आवश्यक छ। तर साहित्य सम्मेलनजस्तो मञ्चमा व्यक्त गरिएका राजनीतिक टिप्पणीले सम्मेलनको उद्देश्य, सहभागीहरूको अपेक्षा र पार्टीका कार्यकर्तामा पार्न सक्ने प्रभावबारे प्रश्न उठाउनु पनि उत्तिकै स्वाभाविक छ।
साहित्य र संस्कृतिको मञ्चमा राजनीतिक विचार राख्न पाइन्छ, तर त्यहाँ व्यक्त विचारले उठाउने प्रश्नको जवाफ दिने जिम्मेवारी पनि वक्ताकै हुन्छ।
९. आगामी निर्वाचनमा कुन मुख र जवाफ लिएर चाँगुका जनतासँग मत माग्न पठाउनुहुन्छ?
अब सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण प्रश्न—आगामी निर्वाचनमा चाँगुका जनतासँग मत माग्न तपाईं आफ्नो पार्टीका कार्यकर्तालाई कुन मुख र कुन जवाफ लिएर पठाउनुहुन्छ?
उनीहरू जनताको घरदैलोमा पुग्दा मतदाताले सोध्न सक्छन्—हामीले मत नदिएकै कारण हाम्रो क्षेत्रबारे यस्तो टिप्पणी किन गरियो? हाम्रो घरमा सेना, प्रहरी, गुप्तचर वा सरकारी कर्मचारी छन् भन्ने दाबीको आधार के हो? चुनावी पराजयको दोष कार्यकर्तामाथि किन थोपर्न खोजियो?
त्यतिबेला तपाईंका कार्यकर्ताले के जवाफ दिने?
उनीहरूले पार्टीको विचार, नीति र कार्यक्रमका आधारमा जनतासँग मत माग्ने कि नेतृत्वको सार्वजनिक अभिव्यक्तिको बचाउ गर्दै हिँड्ने? जनताका वास्तविक समस्या र आवश्यकताबारे छलफल गर्ने कि चुनावी पराजयको दोष कसलाई दिने भन्ने बहसमै अल्झिने?
कार्यकर्तालाई जनतामाझ पठाउनु मात्रै पर्याप्त हुँदैन। उनीहरूलाई जनतासामु प्रस्तुत गर्न सकिने स्पष्ट विचार, विश्वसनीय कार्यक्रम र नेतृत्वको जवाफदेहितासमेत चाहिन्छ।
त्यसैले आगामी निर्वाचनमा जनताको विश्वास पुनः प्राप्त गर्न चाहनुहुन्छ भने अहिले नै यी प्रश्नको स्पष्ट जवाफ दिनु आवश्यक छ। मतदाताको आलोचनालाई शत्रुताका रूपमा होइन, आफ्नो काम र विचारमाथि पुनर्विचार गर्ने अवसरका रूपमा लिन सक्नुपर्छ।
१०. अनुसन्धानमा जोड दिने नेतृत्वले आफ्नै चुनावी पराजयको अनुसन्धान गर्दैन?
राजनीतिक रूपमा सक्रिय व्यक्तिले सामाजिक समस्या बुझ्न, वास्तविकता पहिचान गर्न र समाधान खोज्न अध्ययन तथा अनुसन्धान गर्नुपर्ने विचार तपाईंले सार्वजनिक रूपमा राख्दै आउनुभएको छ।
त्यसै सन्दर्भमा प्रश्न छ—चाँगुको चुनावी परिणामबारे निष्कर्ष निकाल्दा पनि त्यस्तै अध्ययन र अनुसन्धान गरिएको छ?
कुन वडामा पार्टीले कति मत प्राप्त गर्यो? विगतका निर्वाचनको तुलनामा मत बढ्यो कि घट्यो? मतदाताले पार्टीप्रति कस्तो धारणा राखेका छन्? स्थानीय जनताका प्राथमिकता के छन्? पार्टीको उम्मेदवार, कार्यक्रम र चुनावी अभियानप्रति मतदाताको प्रतिक्रिया कस्तो रह्यो?
यी प्रश्नको तथ्यगत अध्ययन नगरी चाँगुका घरघरमा सरकारी सेवामा आबद्ध व्यक्ति रहेको वा उनीहरूकै कारण मत नआएको निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुन्छ?
अनुसन्धानको महत्त्व अरूलाई बुझाउनु राम्रो कुरा हो। तर त्यही सिद्धान्त आफ्नै पार्टीको चुनावी पराजयको विश्लेषणमा पनि लागू हुनुपर्दैन? नेतृत्वले आफ्नो निष्कर्षलाई तथ्यबाट जाँच्ने र आवश्यक परे त्यसलाई सच्याउने तत्परता देखाउनुपर्दैन?
यदि अध्ययनले संगठनको कमजोरी देखाउँछ भने संगठन सुधार्नुपर्छ। उम्मेदवार वा चुनावी रणनीतिमा समस्या देखाउँछ भने त्यसबारे समीक्षा गर्नुपर्छ। मतदाताको प्राथमिकता फरक रहेको देखाउँछ भने ती प्राथमिकता बुझ्नुपर्छ।
यही प्रक्रियाले मात्र पराजयलाई सिकाइको अवसरमा बदल्न सक्छ।
११. मतदाताको निर्णयलाई सम्मान गर्न सकिँदैन?
लोकतन्त्रमा मतदाताले आफूलाई उपयुक्त लागेको पार्टी वा उम्मेदवारलाई मत दिन्छन्। कसैलाई मत दिनु वा नदिनु उनीहरूको अधिकार हो। कुनै पार्टीले जनताको मत प्राप्त गर्न नसक्दा त्यसको कारण खोज्न सक्छ, मतदातासँग संवाद गर्न सक्छ र आफ्नो कार्यक्रम सुधार्न सक्छ। तर मतदाताको निर्णयलाई उनीहरूको सामाजिक पृष्ठभूमि वा पेसासँग जोडेर व्याख्या गर्दा त्यसको आधार स्पष्ट हुनुपर्छ।
चाँगुका मतदाताले तपाईंको पार्टीलाई मत दिएनन् भने त्यसको अर्थ उनीहरू तपाईंको पार्टीका विरोधी हुन् भन्ने स्वतः प्रमाणित हुँदैन। उनीहरूले अर्को पार्टीलाई उपयुक्त ठानेका हुन सक्छन्, कुनै उम्मेदवारप्रति असन्तुष्ट हुन सक्छन् वा स्थानीय मुद्दालाई प्राथमिकता दिएका हुन सक्छन्।
मत नदिनु भनेको सधैँ विरोध गर्नु होइन। कहिलेकाहीँ त्यो राजनीतिक विकल्पको छनोट हो। कहिलेकाहीँ असन्तुष्टिको सन्देश हो। कहिलेकाहीँ मतदाताले आफ्ना अपेक्षा पूरा गर्न सक्ने अर्को विकल्प रोजेको अवस्था पनि हुन सक्छ।
त्यसैले मतदाताले किन मत दिएनन् भन्ने बुझ्ने सबैभन्दा राम्रो उपाय उनीहरूलाई दोष दिनु होइन, उनीहरूसँग संवाद गर्नु हो। उनीहरूको कुरा सुन्नु, आलोचनालाई गम्भीरतापूर्वक लिनु र आवश्यक सुधार गर्नु हो।
अन्त्यमा, कमरेड!
हामी तपाईंको राजनीतिक विचारसँग सहमत हुनैपर्छ भन्ने छैन। तपाईंले पनि हामीले राखेका सबै प्रश्नसँग सहमत हुनुपर्छ भन्ने छैन। तर सार्वजनिक जीवनमा रहेका राजनीतिक नेतृत्वले आफ्नो अभिव्यक्तिबारे उठेका प्रश्नको तथ्यगत जवाफ दिनु र आफ्नो निष्कर्षको आधार स्पष्ट पार्नु लोकतान्त्रिक जवाफदेहिताको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो।
चाँगुबाट भोट नआएको हो भने किन आएन? त्यसको तथ्यगत कारण के हो? त्यहाँका हरेक घरमा सेना, प्रहरी, गुप्तचर वा सरकारी कर्मचारी छन् भन्ने दाबीको आधार के हो? चुनावी पराजयको दोष कार्यकर्तामाथि लगाउनुको आधार के हो? साहित्य सम्मेलनमा व्यक्त गरिएको भनाइको वास्तविक सन्दर्भ के हो? र आगामी निर्वाचनमा जनतासँग मत माग्न जाँदा तपाईंको पार्टीले के जवाफ दिनेछ?
यी प्रश्नको जवाफ स्पष्ट हुनुपर्छ।
राजनीतिक दलको शक्ति केवल संगठनको आकारमा हुँदैन; जनताले त्यसप्रति राख्ने विश्वासमा पनि हुन्छ। कार्यकर्ताको निष्ठा, मतदाताको स्वतन्त्र निर्णय र नेतृत्वको जवाफदेहिता—यी सबैले राजनीतिक संगठनको सम्बन्ध जनतासँग कस्तो छ भन्ने देखाउँछन्।
त्यसैले चाँगुमा पार्टी संगठन किन सञ्चालन भइरहेको छ भन्ने प्रश्न संगठन विघटन गर्ने वा नगर्ने विषयमा मात्र सीमित छैन। मुख्य प्रश्न त त्यहाँका जनताको विश्वास कसरी जित्ने, कार्यकर्ताको योगदानलाई कसरी सम्मान गर्ने र चुनावी पराजयबाट के सिक्ने भन्ने हो।
कमरेड, तपाईंलाई एउटा अन्तिम प्रश्न—चुनाव हार्दा दोष कार्यकर्ताको, मत नआउँदा दोष जनताको, असहमति हुँदा दोष अरूको; अनि नेतृत्वको जिम्मेवारीचाहिँ के?
चाँगुका जनताले तपाईंको पार्टीलाई मत नदिएको हो भने त्यसको कारण खोज्नुहोस्, तथ्य प्रस्तुत गर्नुहोस् र जनतासँग संवाद गर्नुहोस्। कार्यकर्तालाई दोष दिनुअघि नेतृत्वको जिम्मेवारीको समीक्षा गर्नुहोस्। साहित्य सम्मेलनमा व्यक्त विचारको सन्दर्भ स्पष्ट पार्नुहोस् र आगामी निर्वाचनमा जनतासामु प्रस्तुत गर्न सकिने जवाफदेहिताको आधार तयार गर्नुहोस्।
हामीले खोजेको जवाफ यही हो।
चाँगुनारायणवासीका तर्फबाट
एक सचेत नागरिक